در سنین بین 20 تا 60 سالگی که هنوز اختلالات چشمی وابسته به سن مانند کاتاراکت و گلوکوم شیوع بالایی ندارند، تغییرات چشمی وابسته به دیابت مهم‌ترین عامل از دست رفتن بینایی می‌باشد.

بیماری دیابت شایع‌ترین بیماری مزمن در جهان بوده که در همه نژادها دیده می‎شود. بروز و شيوع این بيماری در اکثر جوامع به‌خصوص کشورهای در حال توسعه، رو به افزايش است. طی دهه‏های اخير مطالعات همه‌گيرشناختی (اپيدميولوژيک) متعددی درباره دیابت در کشور ايران انجام شده که بر اساس این پژوهش‌ها جمعيت مبتلایان دیابت در ايران بيش از 5/1 ميليون نفر برآورد شده است. نتايج این بررسی‌ها نشان می‌دهد شيوع بیماری در شهر‌های تهران و اصفهان حدود 7% تا 8% است. در برخی شهرهای کشور شيوع دیابت از اين ميزان نيز بالاتر مي‏باشد، به-طور مثال در شهر يزد و در بندر بوشهر شيوع دیابت به‌ترتيب 3/16 و 6/13 درصد برآورد شده است. این بیماری در مناطق روستايی کشور شيوع پايين‏تری دارد.

دیابت به گروهي از بيماري‌هاي متابوليك اطلاق می‎شود كه به علت وجود نقايصي در ترشح انسولين، عملكرد آن و یا مجموعه‌ای از هر دو، باعث افزایش قندخون می‌گردند. هورمون انسولین مسؤل کنترل و تنظیم مقدار قندخون می‌باشد. بالا بودن طولانی مدت قندخون باعث عملكرد نامناسب و نارسايي اندام‌هاي مختلف از جمله چشم‌ها، كليه‌ها، اعصاب و قلب و عروق می‎شود.

قلب خون را به داخل شريان‌ها پمپ می‌کند تا با کمک آنها، خون به همه نقاط بدن برسد (تصویر 1). فشارخون نيرويی است که از طرف خون به ديواره رگها وارد می‎شود. افزايش فشارخون (هايپرتنشن) باعث می‎شود قلب زیر فشار بيشتری کار کرده و جداره رگ‌ها سخت شوند (آترواسکلروز). اين آسيب‌ها در نهايت به نارسايی قلب و اختلال عملکرد اعضای مختلف بدن منتهی می‌گردد.

نیرویی که خون را در بدن به گردش در می‌آورد، قدرت انقباضی عضلات قلب می‌باشد.
تصویر 1 نیرویی که خون را در بدن به گردش در می‌آورد، قدرت انقباضی عضلات قلب می‌باشد.

تخریب وابسته به سن ماکولا در حقیقت استحاله تدريجى ناحيه ماکولا است. ماکولا بخشی از شبکیه می‌باشد که دارای بيشترين تعداد گيرنده‌هاى مخروطی نور است. گيرنده‌هاى مخروطى موجود در ماكولا مسئول دید مرکزی بوده و به شما برای دیدن بهتر جزئیات اشیاء کمک مى‌كنند. ماکولا بخش کوچکی از شبکـیه را تشکـیل می‌دهـد ولی از سایر بخش‌های آن نسبـت به جزئـیات حساس‌تر است. ماکولا به شما اجازه می‌دهد سوزن نخ کنید و جزئيات یک عکس و یا علائم درون خیابان را ببینید.

بخشی از شبکیه كه خارج از ناحيه ماكولا قرار دارد و به عنوان شبكيه محيطى معروف است درك حركت اجسام و ديد محيطى را براى شما مقدور مى‌سازد. اگر کسی از يك طرف به شما نزديك شود، شبکيه محيطى کمک می‌کند تا حضور و حركت او را درك كنيد ولى تشخیص جزئيات صورت وى به كمك ناحيه ماكولا انجام مى‌شود (تصویر 1).

ماکولا، قسمت کوچکی از شبکیه بوده و مسؤل دید مرکزی می‌باشد.
تصویر 1 ماکولا، قسمت کوچکی از شبکیه بوده و مسؤل دید مرکزی می‌باشد.

کوررنگی یک بیماری ارثی وابسته به کروموزوم X مغلوب است که در مردان بیشتر دیده شده و معمولاً همیشه از مادر به پسر به ارث می‌رسد. خانم‌ها دو کروموزوم X و آقایان یک کروموزوم X و یک کروموزوم Y دارند. در بیماری‌های وابسته به کروموزوم X مغلوب در زنان باید هر دو کروموزوم X معیوب باشند تا بیماری رخ دهد. اگر یک کروموزوم X معیوب باشد بیماری رخ نمی‌دهد ولی قابل انتقال به فرزندان است. در مردان معیوب بودن تنها کروموزوم X، سبب بیماری می‎شود. بنابراین فردی که مبتلا به کوررنگی است، مادرش یا مبتلا به کور رنگی بوده و یا ناقل بیماری می‌باشد. در این اختلال کروموزومی، سلول‌های مخروطی که مسؤل درک رنگ در شبکیه هستند دچار اختلال بوده و به همین دلیل بیمار، رنگ‌ها را به‌درستی تشخیص نمی‌دهد.

در کوررنگی فرد نمی‌تواند رنگ‌های خاص و یا غلظت‌های متفاوت از رنگ‌های مختلف را تشخیص دهد.

آمبلیوپی یا تنبلی چشم حدود 2 تا 3 درصد افراد جامعه را گرفتار می‌کند و اگر به موقع درمان نشود باعث کاهش دید دایمی در طول زندگی فرد می‎شود. در واقع یک نفر از هر 40 کودک مبتلا به این عارضه است.

در این اختلال ممکن است ظاهر چشم سالم باشد، اما دید کودک با وجود استفاده از عینک کامل نیست. این حالت زمانی اتفاق می‌افتد که تکامل بینایی در یک چشم به صورت طبیعی اتفاق افتاده اما در چشم دیگر غیرطبیعی است (تصویر 1). تنبلی چشم اغلب یک چشم را درگیر می‌کند اما گاهی ممکن است هر دو چشم را گرفتار نماید. مسیر بینایی از تولد تا 9 سالگی تکامل می‌یابد و در دوران شیرخوارگی سرعت این تکامل بیشتر است. سرعتی که تنبلی چشم پیشرفت می‌کند به سن کودک بستگی داشته و در کودکان کوچکتر سریعتر به سمت کاهش بینایی پیش می‌رود و برگشت و بهبودی آمبلیوپی هم در افراد کوچکتر سریعتر و بهتر است. تاثیر سن روی تکامل سیستم عصبی به گونه ایست که پس از پنج سالگی، هر چه درمان تنبلی چشم بیشتر به تعویق بیفتد، احتمال به دست آوردن بینایی کامل کمتر می‎شود و پس از هفت تا ده سالگی درمان تاثیر ناچیزی در بهبود بینایی خواهد داشت.

مغزدر حال تکامل، تصویرمبهم سمت چپ را سرکوب کرده و فقط تصویر دریافتی از چشم سالم را پردازش می‌کند.
تصویر1 مغزدر حال تکامل، تصویرمبهم سمت چپ را سرکوب کرده و فقط تصویر دریافتی از چشم سالم را پردازش می‌کند.

اشک به وسیله غده اشکی که در بالای کاسه چشم قرار گرفته تولید می‎شود. با هر بار پلک زدن، اشک توليد‌شده روي سطح چشم پخش شده و ميزان اضافه آن توسط سيستم تخليه‌کننده اشک از چشم خارج مي‌گردد و به داخل بيني مي‌ريزد. اگر گوشه داخلی چشم با دقت بررسی شود روی لبه هر کدام از پلک‌های پایینی و بالایی منفذ بسیار ریزی دیده می‎شود که محل ورود اشک به داخل سیستم تخلیه اشکی می‌باشد. مجرای ریزی این منفذ را به کیسه اشکی در گوشه داخلی چشم وصل می‌کند. اشکی که وارد کیسه اشکی شده از طریق مجرای بینی‌-اشکی (مجرای اشکی) به بینی تخلیه می‎شود. به همین دلیل است که ما در موقع گریه کردن دچار آب‌ریزش بینی می‌شویم. سیستم اشکی شامل غدد اشکی اصلی و کمکی، مجاری اشکی، کیسه اشکی و مجرای بینی-‌اشکی می‌باشد. معمولاً انسداد در قسمت‌هاي انتهايي اين مجرا ايجاد مي‌شود (تصویر 1).

تولید اشک در غده اشکی و دفع آن از مجرای اشکی به داخل حفره بینی
تصویر 1 تولید اشک در غده اشکی و دفع آن از مجرای اشکی به داخل حفره بینی